Здравство на збор

    После, како што за еден куп македонски медиуми сведочеа директно вклучените страдалници во македонското здравство, катаклизма во овој круцијален сектор на државата, Министерството за здравство повлече потег што, така, на прва погледнат, не  можеш да не го испофалиш. Набавка на нова опрема за установите и болниците. Низ целата држава. Тоа е прилично неопходна постапка, земајќи предвид дека во изминативе две децении на самостојност набавките беа повеќе инцидентни и вистинска реткост.
    Слушајќи првпат за планот да се потрошат седумдесетина милиони евра за медицинска опрема, се израдував. Оти иако сум немал потреба од нив, ме фаќаше тивок ужас од помислата на апаратите за магнетна резонанца, за компјутерска томографија, итн. Опашките што им беа закачени се провлекуваа со месеци... Одиш на снимање оти лекарот ти го препишал поради дијагноза, за да може итно да почне да те лекува, а ваму ќе ти речат дека ќе те снимаат после 6, 8, 11 месеци!? Во такви услови, навистина, и одлуката за набавка на само еден нов апарат за магнетна резонанца е фантастична вест, а камоли планот за огромен пакет опрема за секаде.
    Како што почна да се испорачува опремата, изгледаше дека сѐ е в ред... Сите насмеани, министерот нешто зборува, некои „министерки“ се фрцкаат пред камери, некои лекари се тепаат кој поблиску да биде до министерот...
    Севкупната вистина почна да излегува сега на површина... Опрема е купена (во многу случаи по цени повисоки од реалните, во нетранспарентна тендерска постапка, обвини СДСМ), но тоа како е делена е всушност најголемиот циркус...
    Два апарати за анестезија добила Клиниката за пластична хирургија, којашто има мала потреба од нив, оти главно работи со локални анестезии, додека Клиниката за неврохирургија, на која ѝ се постојано неопходни вакви апарати, ѝ дале само еден... Многу интересно е тоа што по еден нов лапараскопски апарат добиле и Клиниката за гинекологија и гинеколошката болница во Чаир. Во првата се вршат и по 700 интервенции, во втората 200. Простата математика покажува дека ако се работело фер, првата требало да добие барем три... Тоа раѓа сомневање дека поделбата се прави и по етнички клуч. Во првата директор е Македонец, во втората Албанец (не сакајќи сега да фрлам ниту трошка сомнеж за стручноста). Етничка миризба се засилува и од фактот дека Клиниката за неврологија не добила нов томограф (стариот одамна дотрајал), а таков апарат најверојатно ќе се испрати во Гостивар.
    Нема сомнеж дека опрема треба да се доставува секаде. Ама со потребите како критериум, не со некои други белези.
    И да биде маката поголема, после обвинувањата од фелата дека новите вработувања во здравството се претежно според партиската припадност, слушнавме изминатата недела дека и лекувањето подлежи на тој принцип. Лекари (коишто, нормално, сакаат да останат анонимни) се пожалија дека биле викани од некои директори во скопскиот Клинички центар за да им се каже дека на некои пациенти кои се со партиски книшки од владеачките партии мора да им се овозможи најдобро можно лекување. Другите пак ќе бидат оставени на редовните процедури.
    Следователно на сѐ што кажавме досега, предлагам да се смени името на здравството. Оти е тешко болно. И слабофункционално. А сите ние го плаќаме.

    Објавено во „Сега” („Шпиц”) на 19 февруари 2011 година.

Совеста и свеста

    Многу ме замисли една вест што стаса до мене, а верувам и до вас, завчера. Некоја Италијанка ја загубила работата. Ја зафатил сиромашката очајот, па си помислила „Ете, сега како најголемиот дел од Италијанците на мои години, ќе мора да се враќам да живеам кај родителите. Пари за кирија нема. Каква срамота!“ Заклучила дека дотаму е работата. Намера ѝ се родила да си го прекине животот за да го избегне срамот.
    Арно ама, како што и кажуваат психолошките студии и практиката, и кај неа како кај огромен дел од луѓето што помислуваат да си го одземат животот, намерата не била моментална и бесповратна. Па, како и другите потенцијални самоубијци, решила да ја обелодени. На својот профил на „Фејсбук“. И веднаш забележале нејзините пријатели и ја алармирале полицијата. Полицајците ѝ телефонирале на депресивната жена и ја задржале на телефон додека во нејзиниот дом не пристигнале специјални полициски и здравствени екипи, кои успеале да ја предомислат од плановите за самоубиство.
    Ух-хух! Пребирам сега по сеќавањата за некој таков случај кај нас, и да ви кажам право, не ми текнува на нешто такво, туку само на нешто слично, а сепак многу различно - поддршка само на збор, без разлика дали на социјалните мрежи, по блоговите, или во муабетите...
    Ама затоа ми текнува на други работи. На очајните приказни и судбини на некои поединци или групи луѓе кои бараа помош, поддршка, правда, збор на утеха (некогаш и безгласно) - со многу солзи на лицата. На пример стечајците од приватни фирми. Останале без работа, па во десетици наврати од цела Македонија доаѓаа во Скопје да бараат милостина од Владата. И не добија. Е сега, се прашувам колкумина од нас, кои го сфатија безизлезот на овие луѓе, најдоа за сходно да дојдат да ја дополнат бројноста на протестите. Макар и да стојат десетина метри понатаму, но да им се придружат во грлените повици.
    Колкумина пак се потресоа од мрачните приказни за хоророт што на хроничните болни и на пациентите им го приреди здравството во изминативе години. Колкумина се решија да напишат писмо до Владата за да ѝ кажат дека не бива, бре, така да прави со парите што тие како даноци ги плаќаат - да ги залива во грамадни споменици, наместо да ги материјализира со лекови, во нови терапии, нови специјализации...
    Примери многу. Кога „Макамтранс“, независниот синдикат на камионџии, најави пред два-три месеци протести пред Владата за да побара намалување на цените на зелените картони, упатија и повик сите сопственици на возила да им се приклучат. И што се случи? Ништо. Блиску до шлеперот и дваесетината синдикалци имаше само возачи во автомобили на поминување.
    Да не набројувам премногу... Имало многу протести и поплаки кои минале само со директно засегнатите. Другите стоиме на страна. Сѐ до мигот додека не нѐ зачеша и нас судбината. А тогаш, кога ќе се свртиме, гарантирам, нема да видиме никој покрај нас. Оти сите сме такви. Мува не нѐ лази. Ниту свест, ниту совест покажуваме. Како да ни ги отстраниле и мозоците и совеста. А бидејќи речиси сите сме такви и малубројни се оние што отворено ќе застанат против лошото, чекориме сите кон амбис во ритамот на несолидарноста.

    П.С. Посебно опасен е молкот за многу пренасилни, брутални, не толку оправдани постапки на полицијата.

    Објавено во „Сега“ („Шпиц“) на 25 декември 2010 година.

Бутел 2014

    Во болница сум лежел само еднаш. Во 1996 година во Воена болница. Мојата матична лекарка не сакаше да ме пушти во Државна, оти ми рече дека стопати подобро ќе бидам третиран во огромната зграда карши базенот. И сега на др. Лиле од „Феличита“ сум ѝ многу благодарен. Исто како и на др. Слободан, кој кога ме виде во каква состојба сум, веднаш ме прими во Воена. Беше, како што чув во тие две недели во болницата, извонреден стручњак во својата област, поприлично познат надвор од нашите граници.
    После 15-16 дена од таа болница излегов излекуван, но, како што ми кажаа потоа роднините и блиските, и малку поправен. Делумно тоа се должи на лежењето и слабата физичка активност, но главно на храната што ја добивавме. Навистина добивавме одлично избалансирана исхрана, за непцето разновидна, а за волуменот на желудникот - потаман. Се гледаше дека добри мајстори работат во кујната...
    После најновите случувања во Клиничкиот ни центар со фирмата која подготвуваше храна за болните, повторно се вратив на тие мои болнички денови.
    Дента кога фирмата „Хацат“, која пет години доставувала храна за болните од која биле задоволни и пациентите и лекарите, решила да прекине со испорака оти државата им е должна милион евра, во Клинички се прибегнало кон итни мерки. Купиле кифли за пациентите, а и побарале појадок од Воена болница. Каде што мислам дека уште се готви како што треба. Па така барем за малку е избегната кашата којашто на околу 1.000 пациенти во Клинички им ја запржи државата. Која се однесува вон секаква логика. Што пак се гледа и од потезите што ги влечеше потоа. Замислете си само, правдајќи се дека еден ден - потенцирам! - еден ден „Хацат“ не испорачал појадок, министерот Бујар Османи (кој во последно време освен што трча да се слика на презентација на туѓи донации, почна и да им се лути на новинарите што не го фалат) решил да го раскине договорот „оти ,Хацат` го прекршила“
    Ајдееее... А да кажеше тој колку им е платено на „Хацат“! Од каде велат дека Клинички им должи милион евра. Ќе кажеше - да имаше што да каже... Напротив, Османи немаше аргумент за обвинувањето од „Хацат“ дека државата катаљарда пати го прекршила договорот со нив и не им плаќа за тоа што го доставуваат во болничките соби. Ќе да е дека министерството за здравство нема со што да плати - како што се гледа од целата слика во македонската медицина...
    Но, има и друга можност. Бујар Османи е дел од владата која повеќепати напомена дека за нив се приоритет се спомениците и новите градби. Во ова време на криза!!! Кога медицината е во состојба на распаѓање, нема пари за социјалците, производството стагнира... Мајко мила, од ова лудило со „Скопје 2014“ и „Македонија 2014“, мене ми изгледа дека ќе излезе и „Бутел 2014“. Куп нови споменици на пресни гробови. На голем дел од нив со крст - кој им го ставила власта. Само за мермерот сепак ќе мора да платат расплаканите семејства...


    П.С. Во целиов овој заплет, има и друга можност. Човек може да си помисли и дека министерот читал некои книги од алтернативната медицина за лекување со глад. Па веројатно си мислел дека така најлесно ќе го реши проблемот на болните. Тие ќе гладуваат и ќе се лекуваат, тој ќе штеди пари, а „Хацат“ ќе си остане со прстот во уста...


    Објавено во „Сега“ („Шпиц“) на 18 декември 2010 година.

Болен Дончо

Попаднала лоша медицина
Попаднала по града...
Прибор имат колку две парчиња
Иљач имат колку три залака.


И сакат по две фурни леб
И им сакат крава јалоица
И им сакат по бочка ракија
И им сакат по две бочки вино
За лечење, пусто мачење,
А за в Скопје и два ата...
Сите се редум изредија
Ред му падна и на Болен Дончота
Кој девет години лежит болно на постела
Веќе му се коски раскостиле
Веќе му се меса раскапале.


Негоа сестра Ангелина изваи триста лакти платно
Триста лакти платно бамбакерно
Та изврза рани од лоша медицина
Та го пушти Дончо по автобуса
Автобуса за пуста Скопија.
Во појас му тури триста златници
за да даде на лекари
за рани деветгодишни да залечи...

    Жалосно е на почетокот на третиот милениум, кога човештвото оствари напредок за кој нашите предци од пред два-три века не ни можеле да сонат, да доживуваме ситуации како онаа на мои роднини од еден помал град, кои пред неколку месеци однеле член на семејството со многу силна треска на лекување во болница во поголем град. Таму лекувањето почнува со „студен туш“. "А бре, немаме лекови, еве купете ги од аптека овие, ќе полежи тука некој ден, ќе му ги даваме...", бил одговорот што го добиле.
    Ситуации како оваа се случуваа во изминативе години премногу пати. Не помал беше и бројот на летални исходи на луѓе од помалите градови и од селата, чии црни приказни ни се и премногу добро познати...
    Состојбата во здравството во последниве години е навистина поразителна. Ајде што за десетина години мал милион пати се донесуваа парцијални мерки, се сменија 3-4 стратегии, ќе разбереме. Ама барем нешто да се сменеше во реалноста, нешто да се подоправеше.
Да се разбереме сега: не сметам дека секаде надвор од Скопје има само чкарт лекари! И затоа во песната за болен Дончо горе протагонист е „лоша медицина“, а не „батал еким“. Напротив, одлични професионалци и прекрасни хуманисти имаме прст и плева дури и во малите селски амбуланти, а да не зборуваме за болниците. Но тие за жал се приморани да работат во услови и полоши од оние во кои работеле средновековните лекари. Без доволно лекарства, без потребен инструментариум немаат шанси да лекуваат толку добро за да ги уверат пациентите дека не ќе има потреба да вадат пари од џеб за да одат во Скопје.
    Затоа министре Османи, првин треба да ги опремите - од болниците од селските амбуланти - со СЕ неопходно (и тоа да го правите најмалку две години) пред да помислите да ограничувате право некому да се лекува онаму каде што мисли дека има најдобри услови!

    П.С. Уште доцни мегаломанскиот пакет опрема ветуван во два наврати како спас и револуција во здравството.

Oбјавено во „Сега“ („Шпиц“) на 16 октомври 2010 годинa.

Колку те боли, Македонијо?

    Земјо моја со грст напатени луѓе растурени по градови, гратчиња, села, овчарски колиби! Питомино полураззеленета, низ векови многупати со крв напоена, од многуте рани што на луѓето што земјата ти ја газеле, орале и копале, и на душман пред нож или нишан му се нашле, до кога земјо крв ќе мора уште да голташ?
    Често ваква елегија ќе ми ги налегне мислите вечерно време... Ама не поради мракот и неговото меланхолично дејство што неизоставно го има врз луѓето. Поради друго така ми е... Тогаш се главните вести по телевизиите.
    И нема вечер речиси од екранот да не ме мавне загуба, болка, солзи и ридание. Од луѓе кои во нашите ординации и болници за себе или за ближен чаре побарале а сега се попарени. Без најмилиот, без здравје, без светлина во очите, со чемер во градите, без пари останале...
    Црнина излезена од бели мантили го завила семејството на упокоениот Жикица Ѓорѓиовски од кумановско Режановце. Си отиде човекот само на 42 години, после три месеци мачење, носење од лекар на лекар, од клиника на клиника, од дијагноза на дијагноза.
    Му ја утнале маката уште на почетокот, па го шетале, го враќале нашите бели мантили, со различни зборови на латински на неговите книшки и картони напишани. Семејството вели дека сѐ почнало банално. Го заболело на десната страна од стомакот. Некои лекари им рекле веднаш дека е слепо црево. Ама една лекарка ја забиберила целата работа, со заплет кој како да излегол од сценарискиот тефтер на исчуканите Монтипајтоновци. Тој ѝ рекол дека го боли десната страна, на што таа му одговорила "Ти не знаеш каде те боли"!, објаснуваат неговите блиски. Кои ги боли. Многу. И се многу измрцварени. Оти куп бели мантили го лекувале Жикица од чир на желудник, од камен во жолчка, го снимале, му правеле и биопсии. Завалијата добил и мозочен удар. Во еден момент и возилото на Брзата помош со кое го превезувале се расипало, па цел час го поправале додека Жикица веројатно во мислите се простувал од надежта дека пак бел ден ќе дочека...
    По тримесеци шуткања ваму-таму додека бил во агонија го легнале на операциска маса. По што не се разбудил. Хирургот им соопштил на неговите најблиски дека одамна прснатото слепо црево предизвикало гангрена, а се создал и некој тромб. Еј, луѓе, во земјава уште се умира од слепо црево! Оти и здравството ни е слепо.
    Елем, грешки лекарски секаде се случуваат. Ама толку многу по глава на жител може и да ѝ ја изедат главата на Македонија.
    Младиот ни министер младешки ноншалантно реагираше на прашањата од новинарите што ќе се случи со здравството кога еден куп стручњаци бегаат во приватните установи, кога постојано фалат некакви лекови. Како во Битола на пример. Каде Онкологија изминатава седмица пак остана без лекови. Доцнат и апаратите кои беа најавувани како најголемата инвестиција во здравството во изминатите две децении. А и на Стоматологија зовре. Што поради плати, што поради нови мантили со црвени книшки во горното џепче.
    Затоа доктор Бујар Османи повеќе не смее да си дозволи ноншалантност. Затоа, министре, избркајте ги нестручните! Ќе ви помогнат пациентите да разберете кои се тие... Може нема да ви биде лесно, ама друг излез нема на повидок.

    П.С. Траурните состојби бараат радикални мерки. Македонија ја боли...

    Објавено во „Сега“ („Шпиц“) на 25 септември 2010 година.

За џогингот и за лукот

Здравствениот ни врв препредено ги лекува пациентите холистички, присилувајќи ги на здрави активности со вистинската стимулација.

    - Сестро, ај тркни купи сто грама кафе, ама земи и поллитро ракија од тој сандевецот, да го дезинфицираме пациентов после вадењето! Ах, да, и на враќање зајми го пак чеканот од мајсторите што реновираат горе - ќе мора анестезија да му дадеме претходно - ѝ се обраќа стоматологот на сестрата која ги закачува на жица за сушење прекривките за пациентите. Скапа е струјата, па ги заперуваат со антибактериски сапун. Странски! Ги суши топлиот воздух од разотворените прозорци.
    - Аман докторе, те молам не можам да издржам повеќе, вади го побргу; еве, сам ќе се залетам да си ја акнам тинтарата од ѕид. Белким ќе успеам да се нокаутирам од првпат, кој ќе ти чека чекан - офка и стенка средовечниот стечаец, држејќи се за образ...
    Пред да се навреди некој стоматолог, да побрзам да кажам дека ова воопшто не е реалност. Повеќе така... филм! Кој сепак може да се снима набргу - во режија на власта. Која во средата ги негираше обвинувањата на опозицијата дека се спрема да им ја искасапи капитацијата и на стоматолозите, како што стори со матичните лекари пред повеќе од три недели.
    Елем, по сето она што го видовме во изминативе месеци, човек зрел и мудар не може да не заклучи дека власта изгледа конечно најде вистинско решение за проблемите во здравството! Ќе им ги скрати надоместоците по пациент и на лекарите и на стоматолозите. Па тие што ќе сакаат да учат за лекари и стоматолози ќе се пишманат. Што дополнително ќе ѝ олесни на власта - во иднина ќе има помалку лекари, па ќе дели помалку плати.
    Не дека тоа и ќе биде некој проблем! Оти реформите на здравството ќе се погрижат и за пациентите. Ќе се направи сѐ да останат само најздравите и највиталните, тие на кои најмалку ќе им бидат потребни третмани и терапии. Останатите ќе ги попапа „рационализацијата“, за која еден мој познаник, онака, типичен Македонец, кажа пред неколку дена нешто што не е баш упатно да се печати.
    Ама, види сега, јас мислам дека здравствените главучи и не мислат лошо. Напротив! Ете, се скрати количеството на лекови на сини картони... Па пензионерите трчаат од аптека во аптека да си ги најдат апчињата. Што всушност е многу добро - џогингот е многу корисен! Помага да се согоруваат маснотиите, ги зајакнува крвните садови и срцето, што е одлично унапредување на здравјето на луѓето кои се во потрага по лекови за сузбивање на зголемени маснотии во крвта и за висок крвен притисок. Џогингот е исто така многу благотворен и за дијабетичарите - помага правилно да се согорат шеќерите - работа за која многу од нив треба да земаат инсулин. Кој и го немаа во последно време...
    И откако добро ќе се истрчаат, и едните и другите ќе ги опфати жештина кога ќе разберат дека и во таа 34-та аптека го нема нивниот лек. А тие промени се еднакви на оние што ги предизвикува сауната. Која исто така е многу здрава!
    Така препородени од државната кура, ќе заминат дома да каснат. Тоа што имаат. Во многу случаи, оти пензиите се „ептен големи“, тоа може да биде и лук и вода. Во што изгледа полека го претвораат и здравството.
Ама не е лукот толку лош... ете, го препорачуваат за притисок и други проблеми... а и откако ќе се насркаат, полесно ќе заспијат. Без дијазепамче. Кое воопшто не е скапо. Дваесет се поевтини од десет гуми за џвакање.
  За да не се секираме многу!

    П.С. Ги заборавивме пациентите на дијализа. Ако, ќе почекаме да почнат да си вадат билети, па ќе видиме што ќе ни кажат.

    Сашо Спасоски

    (Скратена верзија е објавена во „Сега“ („Шпиц“) на 24 април 2010)